تفرید عناصر تشکیل دهندۀ مسجد جهان اسلام

بخشی از مطلب
مسجد به خصوص مسجد جامع ،با گذشت زمان کلیه مراکز مرتبط با مردم را به خود جذب کردویا فضایی متشکل از بناهای الحاقی به صورت یک مجتمع شامل قسمت هایی از مدرسه –کتابخانه – ومهمانپذیر در آمد .
بنابراین می توان گفت برای ساختمان مسجد معماری خاصی وجود ندارد. اغلب محققین براین عقیده اند که در سرزمین های اسلام سه نوع معماری سرزمینی مسجد بارزتر است .که هر یک تحت تأثیر سنت در معماری محلی،معماری خانگی ، ضوابط فضاومکان،نوع مصالح دردسترس،سلیقه های هنری وعقاید محلی مردم به تقسیمات فرعی و دیگری طبقه بندی می شوند.ترتیب زمانی این طبقه بندی به اختصار چنین است:
الف)مسجد شبستانی (عربی )،
ب)مسجد ایرانی ،
ج)مسجد ترکی.
الف)مساجد شبستانی (عربی)
این سبک به نام های عباسی ،خراسانی ،هیپواستایل وشبستانی معروف است.نمونۀبارزآن مسجد جامع فهرج درسال 45ه.ق.ساخته شده است.در این سبک سادگی بنا مد نظر قرار دارد.دراین سبک بدنۀاصلی مسجد را محدودۀچهار ضلعی به شکل مربع یا مستطیل وفضایی که تقریباً در وسط بنا قرار داشته باشد که بدین ترتیب فضاهای سر پوشیده شبستان را می سازند.معمولاًدر سمت جنوب رو قبله تعداد ردیف های ستون بیشتر بوده ودرهای ورودی متعددی ازاطراف بنا برای وارد شدن ساخته می شده است .
ب) مساجد ایرانی
اصل این طرح اضافه شدن دو عنصر مشخصه در طرح معماری سنتی وخانگی ایران یعنی ایوان وگنبد به طرح مسجد است. در بنای آتشکده های قدیمی استفادۀبسزایی ازگنبدشده است.معمولاً آتشکده ها به صورت یک بنا ی چهارگوش بوده اند که از چها ر سمت باز بوده و با یک گنبدبلند مسقف ساخته می شده اند . ازطرف دیگر ایوان با یک فضای اتاق مانند پوشش داده می شده است.اولین بخش این گونه مساجد که بین سده های 4تا 7ه.ق مرسوم بوده اند اجرای مسجد با یک ایوان در جهت قبله متدواول شد. برای نمونه ای ازاین بنا ،می توان تاریخانه دامغان نام برد.این روش تا سدۀ8ه.ق ادامه یافت.ازاین تاریخ به بعد،مساجد ی با دو،سه وچهار ایوان در دیگر سمت های مسجد مسجد ساخته شدند .ایوان سمت قبله پهن تر وبزرگ تر بود وفضایی گنبد دار داشت که روی محراب جای می گرفت . از دیگر نمونه های این گونه مساجد می تواند مسجد جامع اصفهان،مسجد امام اصفهان ومسجد جامع زواره را نام برد.به تدریج ساختن مناره که نوعی آتشگاه بود کنا ر دروازه مسجدوایوان رو به قبله نیز در ایران متداول شد.دراین زمان مناره ها به عنوان یک عنصر اصلی ساختمان مسجد شناخته شدند که در عین حال به بنا نیز استحکام بیشتری می بخشیدند. بدین ترتیب با اضافه شدن ایوان ها وگنبد ها ومناره ها حالت یکنواختی از بین رفت و گنبد های بزرگ جهت قبله را مشخص می ساختند .عناصر واجزای کالبدی مسجد در معماری قدیم ایران :
1-ورودی یا درآیگاه، که در ابتدا به صورت ایوانی با دهانه باز بوده ولی بعدها آن را با یک اسپر (پنجره یا روزن )بسته از بیرون جدا می کردند.
2-هشتی یا کریاس،میان کنه درگاه وایوان پیش آن ،هشت یا کریاس جای می گرفته است .اسپرروبروی درگاه بزرگ آن بسته با پا چنگ (پنجره یا روزنی که پای آن بسته است وبه زمین نمی رسد )بوده واز گذر آزاد ویک راست به درون مسجد پیش گیری می کرد بیشتراین پاچینگ ها پرسین (شبکه )بوده است که از خشت پخته یا کاشی به گونه فخر و مدین (پر وتهی ) آراسته می شد و گذریان برای در آمدن به درون مسجد می بایست از یک (یا بیشتر دو ) دالان یا راهرو که در دو سوی دیگر هشت بود و بروار ایوان به شمار می آمد بگذرند این راهرو به اندام های وابسته مسجد (چون خانه نگهبان و چراغدار وگاهشناس (موقت )واذان گو وپادیا و یا وضو خانه و حوضخانه و ابریز راه داشت )که بیش از این همه در بیرون مسجد وجدا از آن جای داشتند .
و.....